Trong quá trình xét xử các vụ án hình sự, việc xác định đúng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội không chỉ dựa trên hậu quả xảy ra mà còn phải xem xét đầy đủ các yếu tố về lỗi, động cơ, hoàn cảnh và điều kiện nhận thức của người phạm tội. Thực tiễn cho thấy, không ít trường hợp hành vi phạm tội xuất phát từ sự hạn chế về nhận thức pháp luật, trình độ văn hóa, điều kiện kinh tế – xã hội và ảnh hưởng của phong tục, tập quán lạc hậu, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Từ đó đặt ra vấn đề pháp lý cần được làm rõ: thế nào là “phạm tội do lạc hậu” và liệu yếu tố này có thể được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật hình sự hay không?
Hãy cùng Luật Trường Minh Ngọc tìm hiểu về vấn đề này như sau:
Phạm tội do lạc hậu được hiểu như thế nào?
Theo hướng dẫn mới nhất từ Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao có hiệu lực từ ngày 15/11/2025, tình tiết phạm tội do lạc hậu được quy định cụ thể như sau:
Tại khoản 12, Điều 2 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án Nhân dân tối cao hướng dẫn về tình tiết giảm nhẹ phạm tội do lạc hậu:
12. “Phạm tội do lạc hậu” quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự là trường hợp phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém mà không nhận thức đầy đủ tính chất nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra hoặc không theo kịp đà tiến bộ, đà phát triển chung của xã hội. Chỉ áp dụng tình tiết “phạm tội do lạc hậu” nếu sự lạc hậu đó là do nguyên nhân khách quan đưa lại (như: do đời sống xã hội nên không hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật, không được học tập, không có điều kiện thực tế để nhận biết cái đúng, cái sai trong cuộc sống...).
Ví dụ: Sùng Văn A là người dân tộc thiểu số, sinh sống ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn vẫn còn phong tục bắt vợ từ sớm. A đã bắt chị Vàng Thị B 14 tuổi về làm vợ nhưng không có sự đồng thuận của chị B dẫn đến chị B có con khi mới 15 tuổi. Trường hợp này, Sùng Văn A được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự.
Theo quy định trên, để được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phạm tội do lạc hậu, phải có căn cứ cho thấy người phạm tội đó đã phạm tội do nhận thức, trình độ thấp kém mà không nhận thức đầy đủ tính chất nghiêm trọng do hành vi của mình gây ra hoặc không theo kịp đà tiến bộ, đà phát triển chung của xã hội.
Ngoài ra, sự lạc hậu đó phải là do nguyên nhân khách quan tác động (như: do đời sống xã hội nên không hiểu biết hoặc kém hiểu biết về pháp luật, không được học tập, không có điều kiện thực tế để nhận biết cái đúng, cái sai trong cuộc sống...).
.png)
Điều kiện quan trọng để được giảm nhẹ?
Đây là nội dung quan trọng nhất trong hướng dẫn mới của Tòa án nhân dân Tối cao. Tình tiết này chỉ được áp dụng nếu sự lạc hậu đó xuất phát từ các yếu tố khách quan nằm ngoài ý muốn của người phạm tội.
- Hoàn cảnh xã hội: Do đời sống quá khó khăn, sinh sống tại vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn dẫn đến kém hiểu biết pháp luật,…
- Điều kiện giáo dục: Do không được học tập (mù chữ) hoặc không có điều kiện tiếp cận thông tin đại chúng.
- Sự ngăn cách thực tế: Không có cơ hội thực tế để phân biệt được cái tiến bộ và cái lạc hậu, cái đúng và cái sai theo quy định pháp luật
Tuy nhiên nếu một người có điều kiện học tập, tiếp cận thông tin nhưng bảo thủ không tiếp thu hoặc cố tình vi phạm thì không được coi là “phạm tội do lạc hậu”.
Ví dụ: Nguyễn Văn A. biết Phạm Văn B. nếu uống rượu thì sẽ gặp tình trạng hạn chế khả năng điều khiển hành vi. A. đổ rượu vào lon nước ngọt cho B. uống. Biết mình đã uống rượu, B. tức giận, bỏ về. Trên đường về, thấy chị Tạ Thị C. nên B. đã xông vào đánh chị C., hậu quả chị C. bị tổn thương cơ thể tỉ lệ 30%. Cơ quan điều tra đã trưng cầu giám định pháp y tâm thần, kết quả giám định kết luận: tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, về mặt y học, B. bị trạng thái loạn thần cấp tính xảy ra do rượu (say rượu bệnh lý). Trường hợp này, Phạm Văn B. được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm l khoản 1 Điều 51 của Bộ luật hình sự.
.png)
Phân biệt với các tình tiết giảm nhẹ tương đồng?
Căn cứ vào Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 và các hướng dẫn chi tiết tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao việc phân biệt tình tiết “phạm tội do lạc hậu” (điểm m) với các tình tiết giảm nhẹ tương đồng như “bị hạn chế khả năng nhận thức” (điểm l, điểm q) hoặc các tình tiết tại khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 là một yêu cầu bắt buộc để bảo đảm nguyên tắc công bằng và nhân đạo.
Theo Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết "phạm tội do lạc hậu" quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 được xác định dựa trên:
- Nền tảng trình độ nhận thức thấp kém, khiến người phạm tội không nhận thức đầy đủ tính nguy hiểm của hành vi hoặc không theo kịp đà phát triển chung của xã hội.
- Điểm mấu chốt để áp dụng điểm m là sự lạc hậu này phải do các nguyên nhân khách quan như đời sống xã hội khó khăn, không được học tập (mù chữ), hoặc sinh sống ở vùng sâu, vùng xa dẫn đến không có điều kiện thực tế để phân biệt đúng - sai.
- Ngược lại, tình tiết “phạm tội trong trường hợp bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình gây ra” quy định tại điểm m khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 (được giải thích tại khoản 11 Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP) lại tập trung vào trạng thái không đủ tỉnh táo nhất thời tại thời điểm phạm tội do các yếu tố tác động bên ngoài như bị cưỡng ép hoặc lừa gạt sử dụng chất kích thích mạnh, chứ không xuất phát từ nền tảng văn hóa hay giáo dục thấp kém lâu dài.
- Đối với tình tiết tại điểm q khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, sự hạn chế nhận thức lại bắt nguồn hoàn toàn từ yếu tố bệnh lý y khoa, khác biệt với sự khiếm khuyết tri thức do hoàn cảnh xã hội của sự lạc hậu.
Như vậy, khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ này cần phải có sự cân nhắc nhằm đảm bảo quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; mục đích phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Thể hiện tính khách quan, mềm dẻo, linh hoạt trong quá trình giải quyết vụ án.
Dịch vụ Luật sư Hình sự của Luật Trường Minh Ngọc
>>> Xem thêm: "VỤ ĐẠP NGÃ NGƯỜI ĐÀN ÔNG GIAO DỪA: KHI “MỘT CÚ ĐẠP” TRỞ THÀNH VẤN ĐỀ PHÁP LUẬT"
Trên đây là những chia sẻ của Luật Trường Minh Ngọc về vấn đề "THẾ NÀO LÀ “PHẠM TỘI DO LẠC HẬU”? TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ PHẠM TỘI DO LẠC HẬU ?". Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không phải là ý kiến tư vấn để giải quyết một vụ việc cụ thể. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào cần được giải đáp, vui lòng liên hệ cho chúng tôi:
Liên hệ qua Hotline:
- Hotline 1: 093 694 1658 (zalo)
- Hotline 2: 0939 593 486 (zalo)
Liên hệ qua Facebook: Luật Trường Minh Ngọc - Luật sư của bạn
Liên hệ trực tiếp tại văn phòng: Tầng 3, 68 – 70 Hoàng Diệu, Phường 13, Quận 4, Tp. Hồ Chí Minh
Liên hệ qua email: infotruongminhngoc@gmail.com
*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: infotruongminhngoc@gmail.com
