Thế nào là phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng?

Trong cuộc sống hằng ngày, không ít người vì thiếu hiểu biết pháp luật, vì nông nổi hoặc do hoàn cảnh bức bách mà có hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Khi đối diện với cơ quan tiến hành tố tụng, nhiều người thường băn khoăn: “Mình phạm tội lần đầu thì có được giảm nhẹ không?”, “Hành vi này có bị coi là nghiêm trọng không?”. Thực tế, pháp luật hình sự Việt Nam có những quy định mang tính nhân văn, khoan hồng, trong đó nổi bật là tình tiết “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. Đây là căn cứ quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người phạm tội, tạo điều kiện để họ sớm sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, không phải ai phạm tội lần đầu cũng đương nhiên được áp dụng tình tiết này, mà cần đáp ứng những điều kiện pháp lý cụ thể theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Hãy cùng Luật Trường Minh Ngọc tìm hiểu về vấn đề này như sau:

Phạm tội lần đầu, thuộc trường hợp ít nghiêm trọng là gì?

Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng là một trong những tình tiết giảm nhẹ theo quy định của pháp luật hình sự. Căn cứ theo quy định tại Công văn số 01/2017/GĐ-TANDTC ngày 07/4/2017 giải đáp “một số vấn đề nghiệp vụ”, Tòa án nhân dân tối cao đã giải thích về vấn đề này. Theo đó, có thể hiểu tình tiết “phạm tội lần đầu, thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” như sau:

(1) Về phạm tội lần đầu

- Phạm tội lần đầu là từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào.

- Nếu trước đó đã phạm tội và bị kết án, nhưng đã được xóa án tích thì được coi là phạm tội lần đầu

- Chưa bị kết án, nhưng đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự thì không được coi là phạm tội lần đầu

- Chưa bị kết án, chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự nay bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong cùng lần phạm tội sau, thì không được coi là phạm tội lần đầu.

- Phạm tội lần đầu là trường hợp từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào hoặc trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự; trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng; thuộc trường hợp được coi là không có án tích; trước đó đã bị kết án nhưng đã được xóa án tích.

(2) Về Phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 9 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 quy định như sau:

- Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm có tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội không lốn cho xã hội mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật hình sự quy định đối với tội ấy là: phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 3 năm.

- Phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng người phạm tội có vị trí, vai trò thứ yếu, không đáng kể trong vụ án có đồng phạm.

Ví dụ: Nguyễn Văn X, một người từ trước đến nay chưa từng vi phạm pháp luật và có nhân thân tốt. Trong một lần mâu thuẫn bộc phát, X đã gây thương tích cho người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể là 15% và bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội cố ý gây thương tích theo Khoản 1 Điều 134 Bộ luật Hình sự. Theo tình huống này, X được xác định là "phạm tội lần đầu" vì trước đó anh ta chưa thực hiện hành vi phạm tội nào hoặc chưa từng bị kết án. Đồng thời, hành vi của X "thuộc trường hợp ít nghiêm trọng" vì tội danh này tại Khoản 1 có mức cao nhất của khung hình phạt là 03 năm tù, phù hợp với tiêu chí về loại tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không lớn. Do hội tụ đầy đủ đồng thời cả hai yếu tố này, X hoàn toàn đủ điều kiện để Tòa án áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điểm i Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015.

Như vậy, Tòa án chỉ áp dụng tình tiết giảm nhẹ TNHS “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” quy định tại điểm i khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 khi có đủ hai yếu tố “phạm tội lần đầu” và “thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. Nếu bị cáo phạm tội lần đầu mà không phải thuộc trường hợp ít nghiêm trọng hoặc ngược lại phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng nhưng lần phạm tội này không phải là phạm tội lần đầu thì không áp dụng điểm i khoản 1 Điều 51 BLHS năm 2015 để giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo. 

Quan điểm khác nhau trong quá trình áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phạm tội lần đầu, thuộc trường hợp ít nghiêm trọng

Kể từ khi có công văn của Tòa án nhân dân tối cao giải thích cụ thể về tình tiết “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”, thì việc áp dụng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án đã được thống nhất. Tuy nhiên trên thực tế, việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự này đối với từng vụ án cụ thể vẫn có nhiều quan điểm khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, giữa người tiến hành tố tụng, dẫn đến quá trình áp dụng ngoài thực tế không chính xác, từ đó kéo theo quyết định hình phạt chưa đúng.

+ Quan điểm thứ nhất: Hiện nay, trong quá trình áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nhiều người cho rằng: nếu các tình tiết giảm nhẹ đó được xác định là dấu hiệu định tội hoặc dấu hiệu định khung hình phạt thì sẽ không được coi là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015, ngược lại nếu không thuộc dấu hiệu định tội hoặc không thuộc dấu hiệu định khung hình phạt thì có thể sẽ được áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Theo đó, trong trường hợp bị cáo phạm tội lần đầu và gây nguy hại không lớn cho xã hội (mức hình phạt cao nhất của khung hình phạt đối với tội danh không vượt quá 03 năm tù) thì phải áp dụng tình tiết giảm nhẹ “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” cho bị cáo, không phân biệt bị cao đó phạm tội gì.

+ Quan điểm thứ hai: Công văn 01/2017 của Tòa án nhân dân tối cao đã giải thích rõ thế nào là phạm tội lần đầu và thế nào là phạm tội thuộc trường hợp ít nghiêm trọng, tuy nhiên không phải bị cáo nào thỏa mãn đầy đủ các yếu tố nêu trên thì đều có thể được áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”. Ngoài ra, cũng phải xem xét đánh giá các yếu tố khác có liên quan trong quá trình áp dụng tình tiết giảm nhẹ này. Bởi lẽ, có rất nhiều điều trong Bộ luật hình sự năm 2015 có quy định khoản 1 với khung hình phạt cao nhất lên đến 03 năm tù, nếu hành vi phạm tội kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự an toàn xã hội, hành vi phạm tội của bị cáo có tính chất côn đồ, cố tình thực hiện hành vi phạm tội đến cùng, hành vi phạm tội của bị cáo gây ảnh hưởng xấu đến dư luận xã hội và bị xã hội lên án mạnh mẽ … thì mặc dù bị cáo đáp ứng đầy đủ hai yếu tố theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao tuy nhiên vẫn không áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” cho bị cáo này trong quá trình đưa ra quyết định hình phạt cuối cùng.

Như vậy, cơ quan tiến hành tố tụng cần phải xem xét và nhận định rõ tình tiết giảm nhẹ “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và đưa ra quyết định cuối cùng sao cho phù hợp với quy định của pháp luật và phù hợp với thực tế.

Người phạm tội tuy đủ hai yếu tố “Phạm tội lần đầu” và “Thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” nhưng phạm tội với lỗi cố ý, hành vi phạm tội bị dư luận xã hội bức xúc, lên án, đối tượng phạm tội được toàn xã hội quan tâm, bảo vệ hoặc hành vi phạm tội gây mất trật tự, an ninh, an toàn xã hội; có tính chất côn đồ, cố tình thực hiện tội phạm đến cùng; đã bị xử phạt hành chính, xử lý kỷ luật là dấu hiệu định tội …thì không áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” để giảm nhẹ hình phạt.

Dịch vụ Luật sư tư vấn và giải quyết tranh chấp đất đai của Luật Trường Minh Ngọc

>>> Xem thêm: Cướp đồ giả có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

>>> Xem thêm: Tội làm chết người trong khi thi hành công vụ bị xử phạt như thế nào?

Trên đây là những chia sẻ của Luật Trường Minh Ngọc về vấn đề "Thế nào là phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng?". Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không phải là ý kiến tư vấn để giải quyết một vụ việc cụ thể. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào cần được giải đáp, vui lòng liên hệ cho chúng tôi:

Liên hệ qua Hotline:

- Hotline 1: 093 694 1658 (zalo)

- Hotline 2: 0939 593 486 (zalo)

Liên hệ qua Facebook: Luật sư đất đai giỏi HCM - Luật Trường Minh Ngọc

Liên hệ trực tiếp tại văn phòng: Tầng 3, 68 – 70 Hoàng Diệu, Phường Xóm Chiếu, Tp. Hồ Chí Minh

Liên hệ qua email: infotruongminhngoc@gmail.com

*Lưu ý: Nội dung tư vấn trên đây chỉ mang tính tham khảo. Tùy từng thời điểm và đối tượng khác nhau mà nội dung tư vấn trên có thể sẽ không còn phù hợp do sự thay đổi của chính sách pháp luật. Mọi thắc mắc, góp ý xin vui lòng liên hệ về email: infotruongminhngoc@gmail.com